Makbuzdaki beş kalem
Serbest meslek makbuzu (ya da e-SMM) beş tutar içerir ve hepsi brüt ücretten türer:
- Brüt ücret: Hizmetin vergiler düşülmeden önceki bedeli. Anlaşma "brüt" yapıldıysa yazılan tutar budur.
- Gelir vergisi stopajı: Brütün %20'si. Müşteri (vergi sorumlusuysa) bunu size ödemez, sizin adınıza vergi dairesine yatırır.
- Net ücret: Brüt − stopaj. Yıl sonunda vergi açısından elinize geçen ücret budur.
- KDV: Brütün %20'si (genel oran). KDV stopajdan etkilenmez; matrahı yine brüttür.
- Tahsil edilen tutar: Net + KDV, yani müşterinin hesabınıza yatıracağı para.
Formüller: brütten, netten ve tahsilattan
Stopaj oranına s, KDV oranına k diyelim (%20 için 0,20):
| Bilinen | Brüt | %20 stopaj, %20 KDV ile |
|---|---|---|
| Brüt (B) | B | Tahsil = B × (1 + 0,20 − 0,20) = B |
| Net (N) | B = N ÷ (1 − s) | B = N ÷ 0,80 = N × 1,25 |
| Tahsil edilecek (T) | B = T ÷ (1 + k − s) | B = T ÷ 1,00 = T |
İlginç bir sonuç: stopaj ve KDV oranları eşit olduğunda (ikisi de %20) müşteriden tahsil edilen tutar brüte eşittir; stopaj olarak düşülen ile KDV olarak eklenen birbirini götürür. Bu, "10.000 TL'lik makbuz kestim, hesabıma 10.000 TL geldi, demek ki vergi yok" yanılgısının kaynağıdır: aslında 2.000 TL KDV'yi siz beyan edip ödeyeceksiniz, 2.000 TL stopaj da yıllık beyannamenizde mahsup edilecek peşin vergidir.
Stopaj kimden kesilir, kimden kesilmez?
Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesi, serbest meslek ödemelerinde stopaj yapmakla yükümlü olanları sayar: sermaye şirketleri, kooperatifler, kamu idareleri, bilanço ya da işletme esasına göre defter tutan ticaret erbabı ve serbest meslek erbabı gibi. Buna göre:
- Müşteri bir şirket ya da defter tutan bir işletmeyse: %20 stopaj yapılır, makbuzda gösterilir.
- Müşteri bir birey (nihai tüketici) ise: stopaj yapılmaz; makbuz stopajsız düzenlenir ve brüt + KDV tahsil edilir. Araçta "Yok" seçeneği bunun içindir.
- Telif kazançları (GVK md. 18 kapsamındaki eser satışları) için stopaj oranı %17'dir.
Üç örnek
1. Brüt anlaşma, şirket müşteri
15.000 TL brüt danışmanlık: stopaj 3.000 TL, net 12.000 TL, KDV 3.000 TL, tahsil edilecek 15.000 TL. Müşteri 3.000 TL stopajı ertesi ayın muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle yatırır.
2. "Elime net 20.000 TL geçsin"
Brüt = 20.000 ÷ 0,80 = 25.000 TL. Stopaj 5.000 TL, KDV 5.000 TL, tahsil edilecek 25.000 TL. Teklifte brüt rakamı (25.000 TL + KDV, stopaj müşteriden) yazmak karışıklığı önler.
3. Bireysel danışan
Bir bireye 2.000 TL'lik hizmet: stopaj yok, KDV 400 TL, tahsil edilecek 2.400 TL. Fiyatı KDV dahil 2.000 TL olarak ilan ettiyseniz, stopajı "Yok" yapıp "Müşteriden tahsil edilecek" seçeneğiyle hesaplayın: brüt 1.666,67 TL, KDV 333,33 TL.
Kesilen stopaj nereye gider?
Müşterinin kestiği stopaj, sizin yıllık gelir vergisinin peşin ödenmiş kısmıdır. Mart ayında verdiğiniz yıllık beyannamede yıl boyunca kesilen stopajların toplamı hesaplanan vergiden düşülür; fazla kesilmişse iade ya da mahsup istenebilir. Bu yüzden makbuzların ve müşterinin gönderdiği stopaj bilgisinin (e-SMM'de otomatik görünür) yıl boyunca düzenli saklanması önemlidir. Yıllık vergiyi tahmin etmek için gelir vergisi hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
ℹ️ Önemli: Bu araç ve açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır; mali müşavirlik yerine geçmez. Mesleğinize özgü istisnalar (ör. KDV istisnası, farklı stopaj oranı) olabilir; makbuz düzenlemeden önce SMMM'nize danışın.